8 Mart 1858 (R 24 Şubat 1273 – H 22 Recep 1274)Tarihli Osmanlı Arşivi Belgesi
Belge Özeti: Şumnu Kazası dahilinde Köteş Nahiyesinin yıkılan Camisinin yeninden inşaası için karar.
Bir ipucunun ardından bu kadar uzun yolculuk yapılır mı?
Mesele hakikate ulaşmak ise daha fazlası da yapılabilir mi?
KÖTEŞ Küçük bir köy olmasına rağmen onu önemli kılan neydi?
Uclardaki Akıncı Köylerinin izinde…
Osmanlı döneminde Şumnu Kazası ve bu kazaya bağlı olan tarihî adıyla Köteş Nahiyesi (günümüzde Bulgaristan’ın Şumen iline bağlı Koçovo köyü), devletin Rumeli’deki askerî mimarisinin ve jeostratejik savunma hattının en kritik halkalarından birini oluşturuyordu.
Osmanlı idari ve askerî yapısı göz önüne alındığında, Şumnu ve Köteş nahiyesinin coğrafi, askerî ve jeostratejik konumu şu başlıklar altında özetlenebilir:
1. Coğrafi Konumu ve Topografik Yapısı
Köteş Nahiyesi, Şumnu Platosu’nun güneydoğu eteklerinde, stratejik öneme sahip Vrana Deresi ve kollarının geçtiği bir havzada yer alıyordu.
- Doğal Tahkimat: Bölge, Balkan Dağları’nın (Koca Balkan) kuzey etekleri ile Tuna Ovası’nın kesişim noktasındadır. Engebeli, ormanlık (meşe ve kayın ormanları) ve korunaklı tepelerle (örneğin tarihî kaynaklarda geçen Kor Bayır) çevrili olması, bölgeye doğal bir kale koruması sağlıyordu.
- Geçiş Güzergâhı: Köteş, Şumnu ile eski Bulgar başkentlerinden olan Eski İstanbulluk (Veliki Preslav) ve Eskicuma (Targovişte) üçgeninin tam merkezinde yer almaktaydı. Bu durum onu, hem tarımsal lojistik hem de birliklerin intikali açısından önemli bir coğrafi düğüm noktası yapıyordu.
2. Askerî Konumu ve Lojistik Değeri
Osmanlı ordu düzeninde Şumnu Kazası ve köyleri, sıradan yerleşim yerleri değil; doğrudan ordunun lojistik, iaşe ve tahkimat ihtiyaçlarını karşılayan askerî üs alanlarıydı.
- Ordu İaşesi ve Hayvancılık: Köteş ismi, etimolojik olarak da koyun ve koç yetiştiriciliği ile bağdaşmaktadır. Bölge, geniş meraları ve su kaynakları sayesinde Osmanlı ordusunun et, deri, yün ve binek hayvanı ihtiyacını karşılayan stratejik bir üretim merkeziydi.
- Askerî Menzil ve Haberleşme: Şumnu kazası genel olarak İstanbul-Edirne hattını Tuna boyuna bağlayan ana askerî menzil yolları üzerinde bulunuyordu. (Nitekim Osmanlı haberleşme tarihindeki ilk telgraf hattının da Kırım Savaşı sırasında İstanbul-Şumnu arasında kurulması tesadüf değildir). Köteş de bu güzergâhtaki askerî hareketliliği besleyen güvenli arka plan karargâhlarından biriydi.
3. Jeostratejik Önemi ve “Dörtlü Tahkimat” Sistemi
Şumnu ve çevresinin Osmanlı jeostratejisinde edindiği asıl hayati rol, 18. ve 19. yüzyıllardaki Osmanlı-Rus Savaşları sırasında ortaya çıkmıştır.
- İstanbul’un Kilidi ve Balkan Seddi: Rus ordularının Tuna’yı geçerek İstanbul’a (Payitaht) ulaşmasını engellemek amacıyla Osmanlı Devleti, Kuzeydoğu Bulgaristan’da “Dörtlü Tahkimat” (Dört Köşe Sistemi) adı verilen muazzam bir savunma hattı kurmuştu. Bu hat; Rusçuk, Silistre, Varna ve merkezdeki Şumnu kalelerinden oluşuyordu.
- Şumnu Kalesi’nin Güvenlik Çemberi: Şumnu, bu savunma dörtgeninin “ana lojistik üssü ve iç kalesi” konumundaydı. Köteş Nahiyesi ise Şumnu Kalesi’nin güney ve batı kanatlarını koruyan, dağ geçitlerine sızmaları engelleyen bir ileri karakol ve emniyet kuşağı vazifesi görüyordu.
- 1828-1829 Direnişi: Ruslar bu hat üzerindeki Varna ve Silistre’yi düşürmelerine rağmen, Şumnu Kalesi ve etrafındaki bu stratejik nahiyelerin oluşturduğu müthiş savunma direnci yüzünden Şumnu’yu doğrudan geçememiş, kaleyi kuşatmak zorunda kalmışlardır.
